Άκου την επιστήμη

«Πολύ συχνά το κράτος είναι εχθρός του πολίτη. Σπάνια είναι πραγματικός φίλος του». Ο Πάνος Λαζαράτος έχει περάσει μεγάλο μέρος της ζωής του απέναντι από το κράτος, όπως λέει, προσπαθώντας να βοηθήσει «τον πολίτη να αντέξει τον παραλογισμό». Καθηγητής Διοικητικού Δικαίου στο ΕΚΠΑ και δικηγόρος με περισσότερες από χίλιες δίκες τον χρόνο, έχει βρεθεί στο επίκεντρο μερικών από τις πιο ηχηρές δικαστικές μάχες των τελευταίων ετών. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει την αδειοδότηση των τηλεοπτικών καναλιών το 2017, μια υπόθεση που χαρακτηρίζει «μεγάλη» και «αρκετά σκοτεινή». Όπως περιγράφει, η μάχη δεν δόθηκε μόνο στις δικαστικές αίθουσες. «Μπόρεσα και πήρα το υλικό από τις κάμερες» και η δημοσιοποίησή του, σύμφωνα με τον ίδιο, συνέβαλε στην ακύρωση του διαγωνισμού από το Συμβούλιο της Επικρατείας. Μάλιστα, η πεποίθησή του είναι ξεκάθαρη: «Δεν ήταν πραγματικός διαγωνισμός. Ήταν διαγωνισμός για τα μάτια του κόσμου».

Από εκεί και πέρα, η συζήτηση ανοίγει σε ένα πολύ μεγαλύτερο ερώτημα: τι συμβαίνει όταν οι πολίτες παύουν να εμπιστεύονται τους θεσμούς; Ο Π. Λαζαράτος μιλά για «αυξημένη κρίση» του κράτους δικαίου, μια κρίση «πολυεπίπεδη» που μπορεί να έρχεται «από την τεχνητή νοημοσύνη και το Facebook μέχρι τα πεζοδρόμια και την κακή λειτουργία των θεσμών».

Όταν τον ρωτάμε τι θα άλλαζε στο ελληνικό κράτος, αν είχε ένα μαγικό ραβδί, η απάντησή του είναι άμεση: «Θα ήθελα την απόλυτα ανεξάρτητη Δικαιοσύνη».

Η κουβέντα φτάνει στην τεχνητή νοημοσύνη, οπότε η προειδοποίησή του γίνεται ακόμα πιο προσωπική: «Τους εαυτούς μας έχουμε να φοβόμαστε». Μιλά για την εξουσία, τις δικαστικές διαμάχες, την αδιαφορία των πολιτών και τον «φόβο μη μπλέξεις», αλλά και για την καλλιτεχνική του πλευρά, το θέατρο και το τραγούδι. Και κάπου εκεί η συζήτηση μετακινείται από τις αίθουσες των δικαστηρίων σε κάτι πολύ πιο εσωτερικό: την αυτογνωσία. «Βρες πέντε λεπτά μέσα στην ημέρα, πήγαινε σε ένα δωμάτιο και μην κάνεις τίποτα. Τίποτα συνειδητά. Κοίτα το κενό».

«Η επικοινωνία είναι να μπορείς να συναντήσεις το βλέμμα του άλλου». Σε μια εποχή όπου έχουμε περισσότερους followers, περισσότερα reactions και περισσότερες ψηφιακές «συνδέσεις» από ποτέ, η Μπέττυ Τσακαρέστου επιμένει σε κάτι πολύ πιο απλό και ταυτόχρονα πολύ πιο δύσκολο: στην αναζήτηση ενός βλέμματος ενδιαφέροντος και αποδοχής. Μπορεί αυτό να είναι ένα νεύμα, ένα reaction στην οθόνη, μια πραγματική συνάντηση. Το ερώτημα είναι αν, μέσα στον θόρυβο της υπερπληροφόρησης, μπορούμε ακόμα να συναντήσουμε πραγματικά ο ένας τον άλλον.

Για την ίδια, το μεγάλο πρόβλημα της εποχής δεν είναι μόνο η παραπληροφόρηση αλλά και η ίδια προκατάληψή μας: «Οι περισσότεροι δεν αναζητούν απαραίτητα την αλήθεια. Ψάχνουν κυρίως πληροφορίες που ταιριάζουν στις δικές τους έτοιμες σκέψεις και ιδέες». Την ίδια στιγμή, η τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι απλώς ένα ακόμη εργαλείο· αποτελεί «μια καινούργια ψηφιακή αρχιτεκτονική» που αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο οργανώνονται η κοινωνία και η σκέψη. Μπροστά σε αυτήν τη νέα πραγματικότητα, η απάντηση δεν μπορεί να είναι ο φόβος ή η απαγόρευση αλλά η γνώση, η εκπαίδευση, η ενεργή συμμετοχή των πολιτών.

Και ίσως, τελικά, το πιο δύσκολο ζητούμενο να είναι η εμπιστοσύνη. Η ικανότητα «να αντέξω τη συνύπαρξη», να μοιραστώ ιδέες, να συνεργαστώ, να εμπιστευτώ ξανά τους ανθρώπους και τους θεσμούς. Σε έναν κόσμο που απαιτεί διαρκώς νέες δεξιότητες, η ίδια ξεχωρίζει την κρίση, την περιέργεια, την ικανότητα να θέτουμε ερωτήματα, την ενσυναίσθηση και μια «αναγεννησιακή αντίληψη γύρω από τη γνώση». Και όταν έρχεται η στιγμή να μιλήσει για το πιο σημαντικό πράγμα στη ζωή, η απάντησή της είναι απλή και απόλυτη: «Να παραμένεις ακέραιος, ό,τι κι αν συμβαίνει».

Υπάρχουν καλοκαιρινές νύχτες που, αν σηκώσεις το βλέμμα ψηλά, ο ουρανός μοιάζει ξαφνικά πιο κοντά. Τα αστέρια φαίνονται καθαρότερα, ο χρόνος μοιάζει να επιβραδύνει και για λίγες στιγμές θυμόμαστε κάτι που η καθημερινότητα μάς κάνει να ξεχνάμε: ότι υπάρχουμε πάνω σε έναν μικρό πλανήτη, μέσα σε ένα αχανές Σύμπαν που γεννήθηκε πριν από δισεκατομμύρια χρόνια και συνεχίζει να θέτει ερωτήματα.

«Τα αστέρια που βλέπουμε δεν υπάρχουν αυτήν τη στιγμή που μιλάμε». Για την αστροφυσικό και υπεύθυνη Επικοινωνίας της Επιστήμης στο Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών, Φιόρη-Αναστασία Μεταλληνού, ο ουρανός είναι «ένας χάρτης χρονολογικός». Κοιτάζοντάς τον, όπως λέει, οι αστρονόμοι γίνονται κατά κάποιον τρόπο «οι αρχαιολόγοι του Σύμπαντος», αφού όσο πιο μακριά κοιτούν τόσο πιο πίσω στον χρόνο ταξιδεύουν. Την ίδια στιγμή, όταν μιλά για την Αστροφυσική, επισημαίνει ότι κυριολεκτικά είμαστε «φτιαγμένοι από αστρόσκονη», ενώ τα στοιχεία που αποτελούν το σώμα μας γεννήθηκαν κάποτε στο εσωτερικό των άστρων.

Η ίδια θυμάται ακόμη την εικόνα του έναστρου ουρανού που αντίκρισε παιδί, μέσα στο απόλυτο σκοτάδι, και ένιωσε πως «κολυμπούσε μέσα στα αστέρια». Σήμερα, παρατηρώντας το Σύμπαν, μιλά για το μεγαλύτερο μυστήριό του, την αναζήτηση άλλων κόσμων και ζωής, αλλά και για κάτι ίσως ακόμη πιο δύσκολο: το πώς η γνώση του μπορεί να μας κάνει να δούμε διαφορετικά τον ίδιο μας τον εαυτό και τον πλανήτη που κατοικούμε. Γιατί, όπως λέει, «το μεγαλείο της επιστήμης ουσιαστικά αποκαλύπτει τη μικρότητα τη δική μας» και ίσως αυτή η συνειδητοποίηση να είναι ένας τρόπος να γίνουμε «πιο συνειδητοί πολίτες» και, τελικά, καλύτεροι άνθρωποι.

Ζούμε σε μια εποχή όπου είμαστε πιο συνδεδεμένοι από ποτέ, αλλά πολλές φορές νιώθουμε και πιο μόνοι από ποτέ. Μια εποχή υπερ-επικοινωνίας, όπου τα μηνύματα δεν σταματούν ποτέ, οι ειδοποιήσεις διεκδικούν συνεχώς την προσοχή μας και οι οθόνες έχουν γίνει ο μόνιμος συνοδοιπόρος της καθημερινότητάς μας.

Σε αυτό το επεισόδιο φιλοξενούμε τον Πέτρο Ρούσσο, έναν από τους σημαντικότερους ερευνητές της Κυβερνοψυχολογίας στην Ελλάδα, και συζητάμε διεξοδικά τη σχέση του ανθρώπου με την τεχνολογία. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει, «είμαστε συνδεδεμένοι, αλλά δεν υπάρχει ανθρώπινη επαφή». Μέσα από αυτήν τη φράση ξεδιπλώνεται ουσιαστικά το μεγαλύτερο παράδοξο της εποχής μας: η τεχνολογία μάς φέρνει πιο κοντά, αλλά δεν εγγυάται την ουσιαστική σύνδεση. Ανάμεσα στα πιο ενδιαφέροντα σημεία της συζήτησης είναι η έννοια της βαρεμάρας. Όπως εξηγεί, οι προηγούμενες γενιές μάθαιναν να συνυπάρχουν με αυτήν, να τη μετατρέπουν σε δημιουργικότητα, σκέψη και φαντασία. Σήμερα, όμως, έχουμε εκπαιδευτεί διαφορετικά. «Όταν βαριόμαστε, έχουμε μάθει να κοιτάμε μια οθόνη», λέει χαρακτηριστικά, περιγράφοντας μια συνήθεια που ξεκινά από την παιδική ηλικία και μας ακολουθεί σε όλη μας τη ζωή.

Στη συζήτηση αυτή εξηγεί πώς οι ψηφιακές τεχνολογίες επηρεάζουν τη μνήμη, την προσοχή και τον τρόπο που σκεφτόμαστε. Γιατί πλέον δεν θυμόμαστε απαραίτητα την πληροφορία, αλλά θυμόμαστε πού θα τη βρούμε. Γιατί η προσοχή μας δεν έγινε απλώς πιο αδύναμη· πλέον είναι κατακερματισμένη. Και γιατί οι αλγόριθμοι, συχνά αθόρυβα, διαμορφώνουν τις πεποιθήσεις, τις επιλογές και τελικά την εικόνα που έχουμε για τον κόσμο. Μιλάμε ακόμη για τους γονείς που μεγαλώνουν παιδιά σε έναν κόσμο που οι ίδιοι, ως παιδιά, δεν γνώρισαν ποτέ. Για τα όρια, τις σχέσεις, τη μοναξιά, αλλά και για τις ευκαιρίες που προσφέρει η τεχνολογία όταν χρησιμοποιείται με γνώση και υπευθυνότητα.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η συζήτηση γύρω από την τεχνητή νοημοσύνη. Ο καθηγητής Πέτρος Ρούσσος δεν κρύβει τον θαυμασμό του για τις δυνατότητές της, αλλά ταυτόχρονα εκφράζει έντονο προβληματισμό για τον τρόπο με τον οποίο αρχίζουμε να της αναθέτουμε όλο και περισσότερες αποφάσεις της καθημερινότητάς μας. Όπως λέει, «άλλο πράγμα να έχεις την τεχνητή νοημοσύνη βοηθό σου και άλλο να της παραδώσεις την ευθύνη σου».

Τι σημαίνει πραγματικά η λέξη «Δύση»; Είναι ένας γεωγραφικός όρος ή μια πολιτική έννοια που αλλάζει ανάλογα με την εποχή; Σε μια περίοδο κατά την οποία η «Δύση» βρίσκεται ξανά στο επίκεντρο των διεθνών εξελίξεων, των πολέμων, της οικονομίας και των ιδεολογικών συγκρούσεων, η ανάγκη να κατανοήσουμε την ιστορική της διαδρομή γίνεται πιο επίκαιρη από ποτέ.

Στο νέο επεισόδιο του podcast φιλοξενούμε τον Γιώργο Βαρουξάκη, έναν από τους σημαντικότερους σύγχρονους ιστορικούς, καθηγητή στο Queen Mary University of London, με σπουδές στην Αθήνα και μακρά ακαδημαϊκή πορεία στη Βρετανία. Με αφορμή το έργο και την έρευνά του γύρω από την ιστορία της έννοιας της «Δύσης», συζητάμε το πώς δημιουργήθηκε αυτός ο όρος, ποιοι τον διαμόρφωσαν, ποιους περιέλαβε και ποιους απέκλεισε αλλά και γιατί σήμερα χρησιμοποιείται τόσο συχνά χωρίς να είναι πάντα σαφές τι περιγράφει.

Η συζήτηση, όμως, δεν μένει μόνο στην Ιστορία. Περνά στη σύγχρονη Ελλάδα, στις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι νέοι άνθρωποι, στην αναζήτηση ευκαιριών στο εξωτερικό, στο brain drain αλλά και στο τι σημαίνει, τελικά, προσωπική επιτυχία σε μια εποχή αβεβαιότητας. Μιλάμε για ταυτότητα, φιλοδοξία, παιδεία, κοινωνική κινητικότητα και για το πώς ένας νέος άνθρωπος μπορεί να χαράξει τη δική του πορεία, είτε στην Ελλάδα είτε στο εξωτερικό.